अंबाजोगाई. प्रतिनीधी := आजच्या आधुनिक शेतीमध्ये रासायनिक खतांचा आणि कीटकनाशकांचा अतिवापरामुळे जमिनीची सुपीकता कमी होत आहे. जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब, उपयुक्त सूक्ष्मजीव आणि पोषकद्रव्यांचे संतुलन बिघडत असल्यामुळे उत्पादन खर्च वाढून उत्पादनाची गुणवत्ता घसरते. या समस्येवर उपाय म्हणून सेंद्रिय आणि जैविक द्रावणांचा वापर अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे. ह्युमिक अॅसिड, फुल्विक अॅसिड, डीकंपोजर, ई.एम.-२, दशपर्णी अर्क, आमिल अर्क आणि वेमील अर्क ही द्रावणे जमिनीची सुपीकता वाढवून पिकांची वाढ, उत्पादन आणि रोगप्रतिकारक क्षमता सुधारण्यास मदत करतात.
१) ह्युमिक अॅसिड द्रावण:-
ह्युमिक अॅसिड हे जमिनीची सुपीकता वाढविणारे अत्यंत महत्त्वाचे सेंद्रिय द्रावण आहे. हे जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवून माती भुसभुशीत बनवते व मुळांची वाढ प्रोत्साहित करते.
तयारीची पद्धत
२०० लिटर क्षमतेच्या स्वच्छ ड्रममध्ये १९० लिटर पाणी घ्यावे. त्यामध्ये १० किलो ह्युमिक अॅसिड मिसळून काठीच्या सहाय्याने किंवा टर्बाइन ब्लोअरच्या मदतीने चांगले ढवळावे. द्रावण पूर्णपणे एकजीव झाल्यानंतर ते वापरण्यास तयार होते. हे द्रावण योग्य प्रकारे साठविल्यास एक वर्षापर्यंत वापरता येते.
फायदे
जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढतो. उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढते. रासायनिक खतांचा वापर कमी होतो. पांढऱ्या मुळांची वाढ चांगली होते. माती भुसभुशीत बनते व पाण्याचा धरून ठेवण्याचा गुण वाढतो. अन्नद्रव्यांचे शोषण सुधारते.
वापर पद्धत
हे द्रावण शाखीय वाढ, फुलोरा आणि फळधारणा अवस्थेत वापरणे फायदेशीर ठरते. प्रति एकर १० ते २० लिटर द्रावण ड्रिप किंवा पाटपाण्याद्वारे द्यावे.
२) फुल्विक ॲसिड द्रावण:-
फुल्विक अॅसिड हे सूक्ष्म अन्नद्रव्यांच्या उपलब्धतेस मदत करणारे जैविक द्रावण आहे. हे पिकांच्या वाढीस चालना देऊन उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारते.
तयारीची पद्धत
२०० लिटर ड्रममध्ये १९५ लिटर पाणी घेऊन त्यात ३ किलो फुल्विक अॅसिड मिसळावे. द्रावण चांगले ढवळल्यानंतर ते वापरण्यास तयार होते. ताजे द्रावण तयार करून वापरणे अधिक उपयुक्त ठरते.
फायदे
जमिनीचा सामू संतुलित राहतो.उपयुक्त बुरशी आणि जीवाणू वाढतात. प्रकाशसंश्लेषणाची क्रिया वेगवान होते. फळांची चमक, आकार आणि गुणवत्ता सुधारते. खतांचा कार्यक्षम वापर होतो.
वापर पद्धत
रोपावस्था, वाढीची अवस्था, फुलोरा व फळधारणेच्या काळात वापरावे. प्रति एकर १० लिटर द्रावण ड्रिपद्वारे द्यावे. फवारणीसाठी प्रति लिटर पाण्यात ०.५ ग्रॅम फुल्विक अॅसिड किंवा १० मिली द्रावण मिसळावे.
३) डीकंपोजर द्रावण:-
डीकंपोजर द्रावण हे सेंद्रिय पदार्थांचे जलद विघटन करणारे सूक्ष्मजीवयुक्त द्रावण आहे. हे कंपोस्ट, शेणखत आणि सेंद्रिय अवशेषांचे विघटन वेगाने करते.
तयारीची पद्धत
ड्रममध्ये पाणी, गूळ आणि डीकंपोजर कल्चर मिसळून दिवसातून दोन ते तीन वेळा ढवळावे. चार ते पाच दिवसांत द्रावणावर पातळ पांढरा थर तयार होतो. द्रावणाचा सामू ५ पेक्षा कमी झाल्यास ते वापरण्यास योग्य ठरते.
फायदे
सेंद्रिय खतांचे जलद विघटन होते. जमिनीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीव वाढतात. बीजांची उगवणक्षमता सुधारते. रोग आणि किडींचे प्रमाण कमी होते. अन्नद्रव्यांची उपलब्धता वाढते.
वापर पद्धत
स्लरी, कंपोस्ट किंवा शेणखत तयार करताना तसेच जमिनीत प्रति एकर १०० ते २०० लिटर वापरावे.
४) ई.एम.-२ द्रावण:-
ई.एम.-२ म्हणजे परिणामकारक सूक्ष्मजीवांचे द्रावण होय. हे मातीतील सूक्ष्मजीवांची वाढ करून जमिनीची सुपीकता वाढवते.
तयारीची पद्धत
२०० लिटर ड्रममध्ये १८० लिटर पाणी घ्यावे. त्यात २ लिटर ई.एम.-१ कल्चर व ४ किलो गूळ मिसळून ड्रम हवाबंद करावा. पाच दिवस फर्मेंटेशन झाल्यानंतर द्रावण तयार होते.
फायदे
मातीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीव वाढतात. क्षारयुक्त जमिनीची सुधारणा होते. पिकांची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढते. अन्नद्रव्यांची उपलब्धता वाढते. दुर्गंधी नियंत्रणासाठी उपयुक्त. ड्रिप आणि फवारणी यंत्रणा स्वच्छ राहते.
वापर पद्धत
सर्व पिकांमध्ये सर्व अवस्थेत वापरता येते. प्रति एकर १० लिटर द्रावण ड्रिप किंवा पाटपाण्यातून द्यावे. फवारणीसाठी योग्य प्रमाणात पाण्यात मिसळून वापरावे.
५) ई.एम. दशपर्णी अर्क:-
दशपर्णी अर्क हा विविध औषधी वनस्पतींच्या पानांपासून तयार होणारा प्रभावी जैविक अर्क आहे. हा नैसर्गिक कीडनाशक व रोगप्रतिबंधक म्हणून कार्य करतो.
तयारीची पद्धत
१५० लिटर ई.एम.-२ द्रावणामध्ये करंज, निरगुडी, पपई, एरंडी, शेवगा, गुळवेल इत्यादी वनस्पतींची प्रत्येकी २ किलो पेस्ट मिसळावी. त्यामध्ये गूळ, ताक आणि गोमूत्र घालून ड्रम हवाबंद करावा. आठ ते दहा दिवस फर्मेंटेशन झाल्यानंतर अर्क तयार होतो.
फायदे
रसशोषक किडींवर नियंत्रण मिळते. रोगप्रतिकारक क्षमता वाढते. फुलगळ कमी होते. उत्पादन व गुणवत्ता सुधारते. रासायनिक कीटकनाशकांची गरज कमी होते.
वापर पद्धत
भाजीपाला, फळपिके आणि फुलपिकांमध्ये रोपावस्था ते फळधारणा अवस्थेपर्यंत वापरावे. प्रति लिटर पाण्यात ५ ते १० मिली अर्क मिसळून फवारणी करावी.
६) ई.एम. आमिल अर्क:-
आले, हिरवी मिरची आणि लसूण यांच्या मिश्रणातून तयार होणारा हा अर्क नैसर्गिक कीटकनाशक म्हणून कार्य करतो.
तयारीची पद्धत
१ लिटर ई.एम.-१, १६० लिटर पाणी व ४ किलो गूळ ड्रममध्ये मिसळून ड्रम हवाबंद करून ५ दिवस ठेवल्यास ई.एम.-२ द्रावण तयार होते. त्यानंतर ४ किलो आले, ४ किलो हिरवी मिरची व ८ किलो लसूण यांची बारीक पेस्ट तयार करून ती ई.एम.-२ द्रावणात मिसळावी. या मिश्रणात १ किलो गूळ व १ लिटर ताक घालून ड्रम हवाबंद करून ६ दिवस आंबवणीसाठी ठेवावे. तयार अर्क गाळून फवारणीसाठी वापरावा. हा अर्क १ वर्षापर्यंत प्रभावी राहतो.
फायदे
मावा, पांढरी माशी, ढेकूण आणि तुडतुडे नियंत्रणात राहतात. रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.
पिकांची वाढ सुधारते. रासायनिक अवशेष राहत नाहीत.
वापर पद्धत
सर्व भाजीपाला व फळपिकांमध्ये ५ ते १० मिली प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.
७) ई.एम. वेमील अर्क:-
वेखंड, मिरची आणि लसूण यांपासून तयार होणारा हा अर्क रसशोषक किडींवर प्रभावी ठरतो.
तयारीची पद्धत
ई.एम. वेमील अर्क तयार करण्यासाठी प्रथम १ लिटर ई.एम.-१ कल्चर, १५० लिटर पाणी व ४ किलो गूळ ड्रममध्ये मिसळून ड्रम हवाबंद करून ५ दिवस ठेवतात. यामुळे ई.एम.-२ द्रावण तयार होते. त्यानंतर ४ किलो वेखंड, ४ किलो मिरची व ८ किलो लसूण यांची बारीक पेस्ट तयार करून ती ई.एम.-२ द्रावणात मिसळतात. या मिश्रणात २ लिटर ताक घालून चांगले हलवावे. नंतर ड्रम हवाबंद करून ८ ते १० दिवस आंबवणीसाठी ठेवावे. तयार अर्क गाळून फवारणीसाठी वापरावा. हा अर्क १ वर्षापर्यंत साठवून वापरता येतो.
फायदे
लाल कोळी, मावा, पांढरी माशी व थ्रिप्स नियंत्रणात राहतात. पिकांची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढते. नैसर्गिक व सुरक्षित कीडनाशक म्हणून कार्य करते.
वापर पद्धत
द्राक्ष, डाळिंब, टोमॅटो, भेंडी व इतर फळभाज्यांमध्ये प्रति लिटर पाण्यात ५ ते १० मिली अर्क मिसळून फवारणी करावी.
