‘नमस्ते’ योजनेच्या आकडेवारीतून भीषण वास्तव उघड
नवी दिल्ली:
भारतातील सामाजिक रचनेचा आणि व्यवसायांचा असलेला जुना संबंध आजही तितकाच घट्ट असल्याचे एका सरकारी आकडेवारीवरून समोर आले आहे. सामाजिक न्याय मंत्रालयाने ‘नमस्ते’ (NAMASTE) योजनेअंतर्गत संसदेत सादर केलेल्या ताज्या आकडेवारीनुसार, कचरा वेचण्याचे आणि स्वच्छतेचे काम आजही विशिष्ट जातींशी आणि प्रवर्गांशी जोडलेले आहे. या आकडेवारीनुसार, देशातील एकूण कचरावेचकांपैकी तब्बल ८४.५% लोक हे अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST) आणि इतर मागासवर्गीय (OBC) समुदायातील आहेत.
जातीय समीकरण: १० पैकी ६ कचरावेचक ‘दलित’
संसदेत सादर करण्यात आलेल्या या अहवालातील सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे कचरा वेचण्याच्या कामातील जातीय केंद्रीकरण.
नोंदणी केलेल्या एकूण कचरावेचकांपैकी ६०.३% वाटा हा एकट्या अनुसूचित जातीचा (SC) आहे. म्हणजेच, दर १० कचरावेचकांमागे ६ व्यक्ती या दलित समुदायातील आहेत.
अनुसूचित जातीच्या कचरावेचकांची संख्या (९२,०८९) ही सर्वसाधारण प्रवर्गातील कचरावेचकांच्या (१६,३२९) तुलनेत जवळपास ६ पटीने जास्त आहे.
सर्वसाधारण (General) प्रवर्गाचा या कामातील वाटा केवळ १०.७% इतकाच मर्यादित आहे.
आकडेवारीचा लेखाजोखा (प्रवर्गनिहाय)
नोंदणी झालेल्या एकूण १,५२,८१३ कचरावेचकांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:
प्रवर्ग संख्या टक्केवारी
अनुसूचित जाती (SC) ९२,०८९ ६०.३%
अनुसूचित जमाती (ST) १६,०३९ १०.५%
इतर मागासवर्गीय (OBC) २०,९५४ १३.७%
एकूण मागास प्रवर्ग १,२९,०८२ ८४.५%
सर्वसाधारण प्रवर्ग १६,३२९ १०.७%
लिंगाधारित वास्तव: महिलांचा मोठा सहभाग
केवळ जातच नव्हे, तर लिंगाधारित आकडेवारीही महत्त्वाची आहे. भारतात कचरा वेचणाऱ्या एकूण कष्टकऱ्यांमध्ये जवळपास अर्धी संख्या महिलांची आहे.
महिला कचरावेचक: ७५,४२७ (४८.७%)
पुरुष कचरावेचक: ७८,३७४
अतिशय खडतर आणि आरोग्यास धोकादायक असलेल्या या कामात महिलांचे प्रमाण ५० टक्क्यांच्या जवळ असणे, हे सामाजिक आणि आर्थिक विषमतेचे निदर्शक मानले जात आहे.
महाराष्ट्र देशात अव्वल
प्रादेशिक पातळीवर विचार केला असता, कचरावेचकांच्या नोंदणीमध्ये महाराष्ट्र राज्य देशात पहिल्या क्रमांकावर आहे.
महाराष्ट्रात सर्वाधिक ३६,९८२ नोंदणीकृत कचरावेचक आहेत.
त्यानंतर तामिळनाडू (२६,०१२) आणि उत्तर प्रदेश (१४,२१२) या राज्यांचा क्रमांक लागतो.
’नमस्ते’ योजनेच्या या आकडेवारीने हे स्पष्ट केले आहे की, शतकानुशतके चालत आलेली जातीय उतरंड आजही कचरा व्यवस्थापन आणि स्वच्छता कामांमध्ये दिसून येते. कचरा वेचण्याचे काम आजही जातीशी खोलवर जोडलेले असून, या समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक उत्थानासाठी मोठ्या प्रयत्नांची गरज असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
